Co sprawia, że prace Magdaleny Abakanowicz nadal tak mocno działają na widza? Ich siła nie wynika wyłącznie z monumentalnych rozmiarów, lecz z połączenia surowych materiałów, rytmu powtarzających się form i pytań o samotność człowieka w tłumie. Przyglądam się najważniejszym cyklom artystki, wyjaśniam znaczenie abakanów i podpowiadam, gdzie w Polsce można spotkać jej dzieła.
Najważniejsze informacje o twórczości Magdaleny Abakanowicz
- Abakany zmieniły tkaninę w autonomiczną rzeźbę przestrzenną.
- Najczęściej powracające tematy to tłum, anonimowość, ciało i kondycja człowieka.
- Do najważniejszych realizacji należą „Tłum”, „Embriologia”, „Nierozpoznani” i „Agora”.
- Artystka korzystała z sizalu, juty, płótna workowego, żywicy, drewna, brązu i żeliwa.
- Jej prace można oglądać między innymi w Poznaniu i Wrocławiu, a także w przestrzeni publicznej Chicago.
Od tkaniny do rzeźby, czyli czym są abakany
Najbardziej charakterystycznym osiągnięciem artystki są abakany, czyli wielkoformatowe, przestrzenne formy wykonane głównie z włókien. Nie przypominają klasycznych gobelinów zawieszonych płasko na ścianie. Zwisają, otwierają się na widza, tworzą wnętrze albo przypominają organiczny kokon.
Abakanowicz wykorzystywała między innymi sizal, jutę, sznurek i włókna syntetyczne. Dzięki temu jej prace mają wyraźną fakturę, zapach i ciężar. W mojej ocenie właśnie ta fizyczność odróżnia je od wielu dekoracyjnych tkanin artystycznych. Abakan nie jest ilustracją ani ozdobą, lecz obiektem, który zajmuje przestrzeń podobnie jak rzeźba.
Przeczytaj również: Pałac Opatów: Sztuka Nowoczesna w Gdańsku Przewodnik 2026
Najważniejsze przykłady tkaniny artystycznej
Dobrym punktem wyjścia jest „Żółty abakan”, monumentalna forma z sizalu, oraz „Abakan turkusowy”. Ich kolor i miękka, włóknista powierzchnia mogą przywodzić na myśl rośliny, wnętrzności albo nieznane organizmy. To celowe przesunięcie znaczeń sprawia, że widz nie otrzymuje jednej łatwej interpretacji.
Podobną rolę odgrywa „Embriologia” z lat 1978-1980. Kompozycja składa się ze 126 elementów o różnych rozmiarach i łączy ideę rozmnożenia z formami przypominającymi jaja, ciała lub zalążki. Nie oglądamy tu pojedynczej figury, lecz proces powstawania i rozpadu.
Najważniejsze dzieła i cykle artystki
Twórczość Abakanowicz rozwijała się od abstrakcyjnych form włóknistych do rzeźb przypominających ludzkie korpusy. Z czasem coraz częściej pojawiały się grupy postaci, szeregi i tłumy. Poniższe przykłady pokazują, jak zmieniały się materiały i skala jej prac.
| Dzieło lub cykl | Forma i materiał | Dlaczego jest ważne |
|---|---|---|
| „Żółty abakan” | Sizal, forma przestrzenna | Pokazuje, jak tkanina może stać się samodzielną rzeźbą. |
| „Embriologia” | 126 elementów z płótna, sizalu, juty, nylonu i sznurka | Łączy motyw narodzin z organiczną, niemal biologiczną formą. |
| „Tłum” | Bezgłowe figury z płótna workowego utwardzonego żywicą | Pokazuje napięcie między jednostką a zbiorowością. |
| „Nierozpoznani” | 112 ponad dwumetrowych figur z żeliwa, Poznań | Przenosi temat anonimowego tłumu do przestrzeni publicznej. |
| „Agora” | 106 żeliwnych figur, Chicago | Tworzy monumentalne miejsce spotkania i konfrontacji z ludzką masą. |
| „Gry wojenne” | Drewno obejmowane metalowymi obręczami | Zestawia naturalny materiał z przemocą, ciężarem i ujarzmieniem. |
W cyklu „Tłum” postacie nie mają indywidualnych twarzy, ale nie są identyczne. Różnią się ułożeniem, powierzchnią i proporcjami. To ważny szczegół, bo artystka nie pokazuje bezmyślnej masy, tylko zbiorowość złożoną z osobnych, choć trudnych do rozpoznania istnień.
Dlaczego jej bezgłowe postacie są tak przejmujące
Brak głowy nie oznacza jednej, zamkniętej odpowiedzi. Może sugerować utratę tożsamości, bezradność, podporządkowanie albo przeciwnie, pozostawiać miejsce na własną interpretację widza. Ja czytam te figury przede wszystkim jako obrazy napięcia między potrzebą przynależności a lękiem przed utratą siebie.
W „Nierozpoznanych” na poznańskiej Cytadeli znajduje się 112 żeliwnych postaci, każda ma ponad 2 metry wysokości. Figury poruszają się w różnych kierunkach, dlatego spacer między nimi daje zupełnie inne doświadczenie niż oglądanie pojedynczej rzeźby w sali. Człowiek nie stoi przed dziełem z bezpiecznego dystansu, lecz zostaje wciągnięty do jego środka.
„Agora” w Grant Park w Chicago rozwija ten sam motyw w jeszcze większej skali. Jej 106 figur ma około 9 stóp wysokości, czyli mniej więcej 2,7 metra. Tytuł odnosi się do greckiego miejsca zgromadzeń, ale kompozycja nie pokazuje wspólnoty idealnej. Część postaci zdaje się oddalać od grupy, inne zastygają w bezruchu, co tworzy obraz społeczeństwa pełnego napięć.
Nie ograniczałbym interpretacji tych prac wyłącznie do historii XX wieku. Oczywiście doświadczenie wojny, systemów totalitarnych i życia w zbiorowości jest ważnym kontekstem, ale rzeźby pozostają aktualne także dziś. Pytanie o to, czy tłum daje bezpieczeństwo, czy odbiera indywidualność, nie straciło znaczenia.
Gdzie zobaczyć dzieła Magdaleny Abakanowicz w Polsce
Najłatwiej zacząć od Poznania, miasta silnie związanego z artystką i jej działalnością pedagogiczną. W Parku Cytadela można oglądać „Nierozpoznanych”, a w poznańskich zbiorach muzealnych znajdują się także prace tkackie, między innymi „Desdemona II” i „Żółty abakan”.
Drugim ważnym miejscem jest Pawilon Czterech Kopuł we Wrocławiu. Muzeum Narodowe we Wrocławiu posiada jedną z największych w kraju kolekcji prac Abakanowicz, obejmującą abakany, rzeźby, rysunki i kompozycje z różnych etapów jej kariery. Szczególnie dobrze widać tam przejście od eksperymentu z włóknem do figuralnych zespołów „Tłumu”, „Pleców” czy „War Games”.
Przy planowaniu wizyty trzeba pamiętać, że ekspozycje czasowe zmieniają się. Nie każda praca jest stale dostępna, dlatego przed wyjazdem najlepiej sprawdzić aktualny program muzeum. W plenerze sytuacja jest prostsza, choć odbiór rzeźby zależy od pory dnia, pogody i tego, czy można swobodnie przejść między figurami.
Dla odbiorcy z Mazur szczególnie ciekawy może być właśnie plenerowy sposób oglądania tej sztuki. W otoczeniu drzew, traw i zmiennego światła figury nie są neutralnym eksponatem. Zaczynają dialogować z krajobrazem, a ich ciężka, surowa materia mocniej kontrastuje z naturalnym otoczeniem.
Najlepszy sposób na pierwsze spotkanie z jej pracami
- Najpierw zobacz materiał, a dopiero potem szukaj interpretacji. Juta, sizal, drewno i żeliwo mówią własnym językiem.
- Sprawdź skalę. W przypadku „Nierozpoznanych” czy „Agory” rozmiar nie jest dodatkiem, lecz częścią znaczenia.
- Obejdź dzieło, jeśli pozwala na to ekspozycja. Zmiana punktu widzenia często ujawnia różnicę między pojedynczą figurą a całą grupą.
Najważniejsze dzieła Magdaleny Abakanowicz nie wymagają jednej poprawnej odpowiedzi. Najlepiej działają wtedy, gdy najpierw pozwolimy im na siebie oddziaływać, a dopiero później nazwiemy emocje, które wywołują. Właśnie dlatego jej sztuka pozostaje tak mocnym przykładem nowoczesnego myślenia o materiale, przestrzeni i człowieku.
