Michał Anioł nie tylko rzeźbił. Ciekawostki o mistrzu

Co łączy potężnego Dawida, freski w Kaplicy Sykstyńskiej i projekt kopuły bazyliki św. Piotra? Wszystkie te dzieła wyszły spod ręki jednego artysty, który nie mieścił się w jednej specjalizacji. Ciekawostki o Michale Aniele pokazują nie tylko jego niezwykły talent, lecz także pracowitość, ambicję, temperament i mniej znane oblicze renesansowego mistrza.

Nie był wyłącznie rzeźbiarzem

Michał Anioł Buonarroti urodził się w 1475 roku w Caprese w Toskanii, a zmarł w 1564 roku w Rzymie. Przeżył 88 lat, co w jego epoce było wyjątkowo długim życiem. Pracował niemal do końca, mimo podeszłego wieku i pogarszającego się zdrowia.

Najczęściej kojarzymy go z marmurem, ale jego dorobek obejmuje także freski, obrazy tablicowe, rysunki, projekty architektoniczne i poezję. Sam artysta uważał się przede wszystkim za rzeźbiarza, jednak stworzył jedne z najważniejszych malowideł w historii sztuki europejskiej.

Jako nastolatek trafił do pracowni Domenica Ghirlandaia we Florencji, a później znalazł się pod opieką Wawrzyńca Wspaniałego z rodu Medyceuszy. To właśnie tam zetknął się z klasyczną rzeźbą, filozofią i środowiskiem, które ukształtowało jego sposób myślenia o ludzkim ciele.

Dawid powstał z trudnego bloku marmuru

Jedna z najbardziej znanych ciekawostek dotyczy posągu Dawida. Michał Anioł rozpoczął pracę nad nim w 1501 roku, a ukończył ją w 1504. Rzeźba ma 5,16 m wysokości i waży około 5,6 tony.

Marmur nie był idealny. Pochodził z kamieniołomów w Carrarze, ale wcześniej próbowali go opracować Agostino di Duccio i Antonio Rossellino. Blok przez lata leżał niewykorzystany, ponieważ uznawano go za zbyt wąski i kłopotliwy. Michał Anioł potrafił jednak wykorzystać jego ograniczenia.

Dawid nie został pokazany po zwycięstwie nad Goliatem, lecz chwilę przed walką. Napięcie widać w skręcie ciała, spojrzeniu i mocno zaznaczonych mięśniach. To ważne, ponieważ artysta nie przedstawił jedynie biblijnego bohatera, ale także symbol siły i niezależności Florencji.

Początkowo rzeźba miała stanąć wysoko, przy katedrze, jednak ostatecznie ustawiono ją przed Palazzo della Signoria. Przez ponad 350 lat znajdowała się na zewnątrz. Na kopii Dawida można dziś zauważyć, że niektóre elementy, między innymi proca i pień drzewa, były pierwotnie pokryte złotem płatkowym.

Pietà to jedyne dzieło podpisane przez artystę

Pietà powstała w Rzymie w latach 1498-1499, gdy Michał Anioł miał niewiele ponad 20 lat. Rzeźba przedstawia Maryję trzymającą ciało Chrystusa, ale jej kompozycja jest zaskakująco spokojna. Zamiast dramatycznego gestu widzimy skupienie, ciszę i niezwykłą harmonię form.

Artysta wyrzeźbił Maryję jako młodą kobietę, choć według historii biblijnej była matką dorosłego mężczyzny. Nie był to przypadek. Michał Anioł chciał podkreślić jej czystość i ponadczasowość, a nie realistycznie odtworzyć wiek postaci.

Według przekazów artysta usłyszał, że pielgrzymi przypisują rzeźbę innemu twórcy. Wtedy miał wykuć swój podpis na pasie biegnącym przez pierś Maryi. Napis brzmi „Michelangelus Bonarotus Florentinus faciebat”, czyli „Michał Anioł Florentyńczyk wykonał”. To jedyny znany podpis umieszczony przez niego na ukończonym dziele.

Pietà znajduje się dziś w bazylice św. Piotra. W 1972 roku została uszkodzona przez zamachowca, dlatego obecnie chroni ją specjalna szyba. Ten fakt dobrze pokazuje, jak trudne jest zabezpieczanie dzieł, które przez wieki pozostają dostępne dla milionów odwiedzających.

Kaplica Sykstyńska nie była prostym zadaniem

W 1508 roku papież Juliusz II zlecił Michałowi Aniołowi dekorację sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej. Artysta ukończył freski w 1512 roku. Na sklepieniu znajduje się dziewięć głównych scen z Księgi Rodzaju, w tym stworzenie Adama, potop i stworzenie światła.

Popularna opowieść mówi, że Michał Anioł malował leżąc na plecach. To atrakcyjny obraz, ale nie do końca prawdziwy. Artysta pracował na specjalnym rusztowaniu, głównie stojąc lub odchylając się do tyłu. Warunki były jednak bardzo trudne, bo przez lata musiał patrzeć w górę i nakładać farbę na świeży tynk.

Co ciekawe, Michał Anioł nie uważał się za malarza fresków. Zlecenie przyjął, choć początkowo traktował je jako przeszkodę w pracy rzeźbiarskiej. Efekt przerósł oczekiwania zleceniodawcy i ostatecznie uczynił go równie sławnym jako malarza, co jako rzeźbiarza.

Nie skończyło się na suficie. W latach 1536-1541 artysta namalował na ścianie ołtarzowej Sąd Ostateczny. W tym dziele umieścił wiele potężnych, nagich postaci, co po jego śmierci wywołało kontrowersje. Część nagości została później zakryta przez innych malarzy.

W jego dziełach ukryto więcej, niż widać na pierwszy rzut oka

Michał Anioł interesował się anatomią, ponieważ chciał lepiej rozumieć układ mięśni i ruch ludzkiego ciała. Nie chodziło mu o chłodną naukową dokumentację. Anatomia była dla niego narzędziem, dzięki któremu postacie mogły wyglądać na żywe i pełne wewnętrznej energii.

W Sądzie Ostatecznym widnieje postać św. Bartłomieja trzymającego zdjętą skórę. Jej twarz bywa interpretowana jako autoportret Michała Anioła. Nie ma absolutnego dowodu, że artysta rzeczywiście ukrył tam własne rysy, ale ta interpretacja od lat przyciąga uwagę badaczy i zwiedzających.

Wiele jego rzeźb pozostało niedokończonych. Ten sposób pracy określa się terminem non finito, czyli „nieukończone”. Nie zawsze oznacza to jednak brak umiejętności lub zwykłe porzucenie projektu. W niektórych dziełach widoczna powierzchnia kamienia sprawia wrażenie, jakby postać dopiero wydobywała się z marmuru.

Dobrym przykładem są tak zwani Niewolnicy. Ich ciała pozostają częściowo uwięzione w bloku, co tworzy silne wrażenie walki między materią a ludzką formą. W moim odbiorze właśnie te niedopowiedzenia pokazują, że rzeźba nie zawsze potrzebuje idealnie gładkiego wykończenia.

Artysta projektował również budowle i pisał wiersze

W późniejszym okresie życia Michał Anioł coraz częściej zajmował się architekturą. Pracował między innymi przy bazylice św. Piotra w Rzymie i nadał nowy kierunek projektowi jej kopuły. Sama kopuła została ukończona już po jego śmierci, ale późniejsi budowniczowie opierali się na jego założeniach.

Projektował również wnętrza i elementy architektoniczne, w tym słynną klatkę schodową Biblioteki Laurenziana we Florencji. Jej nietypowe, niemal rzeźbiarskie formy pokazują, że artysta myślał o architekturze podobnie jak o bryle marmuru.

Tworzył także sonety i poematy. Wiersze dotyczyły miłości, wiary, starości, śmierci oraz relacji z bliskimi osobami. Szczególne miejsce w jego życiu zajmowały kontakty z poetką Vittorią Colonną i młodym arystokratą Tommasem de' Cavalierim.

To ważne uzupełnienie jego biografii. Michał Anioł nie był wyłącznie samotnym rzemieślnikiem zamkniętym w pracowni. Utrzymywał intensywne relacje, korespondował, dyskutował o religii i sztuce, a swoje emocje przelewał nie tylko w marmur, ale również w słowa.

Co naprawdę warto zapamiętać o Michale Aniele

Najciekawszy obraz tego artysty powstaje dopiero wtedy, gdy połączymy wszystkie fakty. Był genialnym rzeźbiarzem, ale nie ograniczał się do jednej dziedziny. Potrafił pracować z marmurem, freskiem, architekturą i poezją, a przy tym przez całe życie mierzył się z presją zleceniodawców, własną ambicją i fizycznym zmęczeniem.

Podczas oglądania jego dzieł dobrze zwrócić uwagę nie tylko na perfekcyjnie wyrzeźbione ciało. Równie dużo mówią spojrzenia, skręcone torsy, napięcie dłoni i ślady nieukończenia. To właśnie one sprawiają, że rzeźby i freski Michała Anioła nie wyglądają jak nieruchome eksponaty, lecz jak moment zatrzymany tuż przed ruchem.